ग्यास्ट्राइटिस (Gastritis) भन्नाले पेटको भित्तालाई छोप्ने श्लेष्मा झिल्ली (stomach lining) सुन्निने अवस्था हो। नेपालमा यसलाई साधारण भाषामा “ग्यास्ट्रिक” भनेर चिनिन्छ। धेरैजसो मानिसले “ग्यास्ट्रिक भयो” भन्ने वाक्य प्रयोग गर्छन्, तर चिकित्सकीय रूपमा ग्यास्ट्रिक भन्नाले वास्तवमा पेटको अम्ल (acid) बढ्नु वा पेटको भित्तो सुन्निनु भन्ने बुझिन्छ।

ग्यास्ट्राइटिस हल्का वा गम्भीर दुवै हुन सक्छ। यो केही दिनदेखि लिएर लामो समयसम्म रहिरहन सक्छ। खानपान, तनाव, औषधि, वा जीवाणु संक्रमणका कारण यो समस्या देखिन सक्छ।

ग्यास्ट्राइटिस के हो?

जब हाम्रो पेटमा अम्ल बढी बन्छ वा त्यसको असरबाट पेटको भित्तोको सुरक्षात्मक तह कमजोर हुन्छ, पेटको भित्तो सुन्निन्छ — यसै अवस्थालाई ग्यास्ट्राइटिस भनिन्छ। यो तीव्र (acute) वा दीर्घकालीन (chronic) रूपमा देखिन सक्छ।

ग्यास्ट्राइटिसका कारणहरू

1. Helicobacter pylori (H. pylori) संक्रमण – यो जीवाणु पेटमा बस्ने प्रमुख कारण हो जसले पेटको भित्तो सुन्निन सक्छ।
2. बढी रक्सी सेवन – रक्सीले पेटको भित्तोमा क्षति पुर्‍याउँछ।
3. बिना सल्लाह औषधि सेवन – खासगरी pain killer (जस्तै aspirin, ibuprofen, diclofenac) जस्ता औषधिले पेटमा घाउ र सुन्निने अवस्था ल्याउन सक्छ।
4. तनाव (stress) – लामो मानसिक तनावले पनि पेटको अम्ल बढाएर ग्यास्ट्राइटिस निम्त्याउन सक्छ।
5. मसला र नुन धेरै भएको खाना – अत्यधिक मसलेदार, पिरो, तरेको वा अमिलो खाना बारम्बार सेवन गर्दा पनि पेटमा असर पर्छ।
6. धूम्रपान – धूम्रपानले पेटको अम्ल नियन्त्रण गर्ने संयन्त्रमा अवरोध ल्याउँछ।

ग्यास्ट्राइटिसका लक्षणहरू

• पेट पोल्ने वा जल्ने महसुस (खाना खानु अघि वा पछि)
• पेटमा फुलावट, भारीपन
• वाकवाकी वा कहिलेकाहीँ बान्ता
• भोक नलाग्ने
• पेट दुख्ने, विशेष गरी माथिल्लो भागमा
• ढाडतिर पोल्ने महसुस
• कहिलेकाहीँ कालो दिसा वा दिसामा रगत देखिनु (यदि अल्सर समेत भएको छ भने)

ग्यास्ट्राइटिस कसरी रोक्ने? (रोकथामका उपायहरू)

1. नियमित र समयमै खानपान गर्नुहोस् – खाली पेट लामो समय नराख्ने।
2. रक्सी र धूम्रपान त्याग्नुहोस्।
3. मसलेदार, पिरो र तरेको खाना घटाउनुहोस्।
4. तनाव व्यवस्थापन गर्नुहोस् – ध्यान, योग, वा हल्का व्यायाम उपयोगी हुन्छ।
5. बिना सल्लाह औषधि नखानुहोस्।
6. H. pylori संक्रमण भएमा तुरुन्त उपचार गर्नुहोस्।
7. पानी पर्याप्त पिउनुहोस् र उमालेको पानी प्रयोग गर्नुहोस्।

ग्यास्ट्राइटिस कसरी पत्ता लगाइन्छ? (निदान)

डाक्टरको जाँच र इतिहास लिनु – लक्षणका आधारमा प्राथमिक निदान।
एन्डोस्कोपी (Endoscopy) – पेटको भित्तो प्रत्यक्ष हेर्ने प्रमुख विधि।
H. pylori टेस्ट – सास परीक्षण, दिसा परीक्षण वा रक्त परीक्षणबाट संक्रमण पत्ता लगाइन्छ।
रक्त परीक्षण – एनीमिया वा अन्य समस्या छ कि भनेर हेर्न।

ग्यास्ट्राइटिसको उपचार

1. औषधि प्रयोग
   • Antacid वा Proton Pump Inhibitor (PPI) – पेटको अम्ल घटाउन।
   • Antibiotic – यदि H. pylori संक्रमण छ भने।
   • Mucosal protectant – पेटको भित्तोलाई सुरक्षा दिन।
2. खानपान सुधार
   • अमिलो, मसलेदार, पिरो र तरेको खाना घटाउने।
   • उमालेको दूध, सूप, दलिया, र नरम खाना खानु उपयुक्त हुन्छ।
3. जीवनशैली परिवर्तन
   • सुत्नु अघि खाना नखाने (कम्तीमा २–३ घण्टा अगाडि खाना)।
   • नियमित व्यायाम र पर्याप्त निद्रा।

कहिले डाक्टरकहाँ जानु पर्छ?

लगातार पेट पोल्ने वा दुख्ने अवस्था, बान्तामा वा दिसामा रगत देखिनु, अत्यधिक वाकवाकी वा तौल घट्दै जानु, र औषधि खाँदा पनि लक्षण नघट्नु भएमा तुरुन्त डाक्टरको सल्लाह लिनुपर्छ।

निष्कर्ष

ग्यास्ट्राइटिस वा “ग्यास्ट्रिक” नेपालमा धेरै सामान्य समस्या हो, तर यसलाई हल्का रूपमा लिनु ठीक होइन। समयमै सावधानी अपनाइयो भने यसबाट बच्न सकिन्छ। स्वस्थ खानपान, तनाव नियन्त्रण, र डाक्टरको सल्लाहअनुसार उपचारले यो रोगलाई नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ। पेटको स्वास्थ्यको हेरचाह गर्नु भनेको शरीरको सम्पूर्ण स्वास्थ्य जोगाउनु हो।