हामी प्रायः आफ्नो स्वास्थ्यको मूल्यांकन गर्दा तौल, उचाइ, रक्तचाप जस्ता कुरामा ध्यान दिन्छौं। तर एउटा सानो तर अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण संकेतक छ। आराम अवस्थामा मुटुको धड्कन (Resting Heart Rate)। यो संख्या सामान्य जस्तो देखिए पनि यसले हाम्रो मुटु कति स्वस्थ छ भन्ने गहिरो सन्देश दिन्छ।

आराम अवस्थामा मुटुको धड्कन भनेको के हो?

आराम अवस्थामा मुटुको धड्कन भनेको हामी पूर्ण रूपमा शान्त अवस्थामा (जस्तै: बिहान उठेपछि, नहिँडेको, नदौडिएको अवस्थामा) प्रति मिनेट मुटु कति पटक धड्किन्छ भन्ने हो। सामान्यतया वयस्क मानिसमा यो ६० देखि १०० पटक प्रति मिनेट हुन्छ।

तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने जति कम (तर सामान्य सीमाभित्र) धड्कन हुन्छ, उति राम्रो मुटुको क्षमता हुन्छ।

किन भनिन्छ-"आराम अवस्थामा मुटुको धड्कनले मुटुको क्षमता देखाउँछ"?

यसलाई सजिलो भाषामा बुझौं।

हाम्रो मुटु एउटा पम्प जस्तै हो, जसले रगत शरीरभरि पठाउँछ।
यदि मुटु बलियो र सक्षम छ भने:

• एकपटक धड्किँदा धेरै रगत पम्प गर्न सक्छ 
• त्यसैले धेरै पटक धड्किनु पर्दैन 

तर यदि मुटु कमजोर छ भने:

• प्रत्येक धड्कनमा कम रगत पठाउँछ 
• त्यसैले शरीरलाई आवश्यक रगत दिन बढी पटक धड्किनु पर्छ 

जब आराम अवस्थामा मुटुको धड्कन कम हुन्छ, त्यसको अर्थ मुटुले एक पटकमै धेरै रगत पम्प गर्न सक्छ, त्यसैले कम मेहनतमा शरीरलाई आवश्यक रगत पुर्‍याउँछ । यसले बलियो र दक्ष मुटु जनाउँछ।

तर जब आराम अवस्थामा मुटुको धड्कन बढी हुन्छ, त्यसको अर्थ मुटुले प्रत्येक धड्कनमा कम रगत पम्प गरिरहेको हुन्छ, त्यसैले शरीरको आवश्यकता पूरा गर्न धेरै पटक धड्किनु पर्छ । यसले मुटुको क्षमता कम वा शारीरिक फिटनेस कमजोर हुन सक्ने संकेत दिन्छ।

खेलाडीहरूमा किन धड्कन कम हुन्छ?

तपाईंले सुन्नुभएको होला। खेलाडीहरूको मुटुको धड्कन ५० वा त्योभन्दा कम पनि हुन्छ।
यो रोग होइन, बरु राम्रो स्वास्थ्यको संकेत हो।

नियमित व्यायाम गर्ने मानिसको मुटु:

• ठूलो र शक्तिशाली हुन्छ 
• एक धड्कनमै धेरै रगत पठाउँछ 
• त्यसैले आराम अवस्थामा धेरै धड्किनु पर्दैन 

स्वास्थ्यसँग यसको सम्बन्ध के हो?

आराम अवस्थामा मुटुको धेरै धड्कन (जस्तै: ८५–१०० वा त्योभन्दा बढी) दीर्घकालीन रूपमा जोखिमको संकेत हुन सक्छ:

• मुटु रोगको सम्भावना बढ्न सक्छ 
• उच्च रक्तचापसँग सम्बन्ध हुन सक्छ 
• तनाव र चिन्ता बढी हुन सक्छ 
• शारीरिक तन्दुरुस्ती कमजोर हुन सक्छ 

अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि आराम अवस्थामा मुटुको धेरै धड्कन भएका मानिसहरूमा मुटुसम्बन्धी समस्या र मृत्युको जोखिम पनि बढी हुन सक्छ।

आफ्नो धड्कन कसरी जाँच गर्ने?

• बिहान उठ्नेबित्तिकै, ओछ्यानमै बस्दा 
• नाडीमा औंला राखेर 
• १ मिनेटसम्म धड्कन गन्ने 

आजकल मोबाइल एप वा घडीले पनि सजिलै मापन गर्न सक्छ।

कसरी सुधार गर्ने?

यदि तपाईंको आराम अवस्थामा मुटुको धड्कन धेरै छ भने, चिन्ता लिनु पर्दैन। यसलाई सुधार गर्न सकिन्छ:

1. नियमित व्यायाम – हिँड्ने, दौडने, साइकल चलाउने 
2. तनाव व्यवस्थापन – ध्यान, योग 
3. सन्तुलित आहार – कम बोसो, कम नुन , बढी फलफूल 
4. रक्सी र धूम्रपानबाट टाढा रहनु 
5. पर्याप्त निन्द्रा 

अन्तिम सन्देश

आराम अवस्थामा मुटुको धड्कन केवल एउटा संख्या होइन। यो तपाईंको मुटुको कार्यक्षमता, जीवनशैली र भविष्यको स्वास्थ्यको संकेत हो।

आजै आफ्नो मुटुको धड्कन मापन गर्नुहोस्।
यो सानो अभ्यासले तपाईंलाई ठूलो रोगबाट जोगाउन सक्छ।

स्वास्थ्यप्रति सानो सचेतना, दीर्घकालीन सुखी जीवनको आधार हो।