आजदेखि सरकारले फेरि “सफाइ सप्ताह” सुरु गरेको छ। पोस्टर, भाषण, र केही फोटोहरू सामाजिक सञ्जालमा देखिन्छन्। तर मनभित्र एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ : के हामीलाई सफा रहन सरकारको कार्यक्रम चाहिन्छ, वा हाम्रो आफ्नै चेतना हराइरहेको छ?

हाम्रो देशका नदीहरू हेर्नुहोस: ढल बनेका छन्।
सडकहरू हेर्नुहोस् :थुक, प्लास्टिक, गुट्खा र चुरोटको ठुटोले भरिएका छन्।सार्वजनिक शौचालयहरू त धेरै ठाउँमा प्रयोग गर्नै नसकिने अवस्थामा छन्।

त्यसो भए प्रश्न गम्भीर छ:
समस्या सरकारको कार्यक्रमको कमी हो कि हाम्रो नागरिक चेतनाको अभाव?

समस्या कहाँ छ?

हामी प्रायः सफाइलाई “सरकारी जिम्मेवारी” ठान्छौं।
तर सफाइ वास्तवमा व्यक्तिगत व्यवहारको योगफल हो।

• एउटा व्यक्तिले सडकमा थुकेको गुट्खा 
• अर्कोले फालेको प्लास्टिक 
• तेस्रोले बेवास्ता गरेको फोहोर 

यी सबै मिलेर “फोहोर देश” बनाउँछन्।

सरकारले अभियान चलाउँछ, तर यदि व्यवहार नबद्लिए भने त्यो केवल कागजमा सीमित अभियान बन्छ।

जापानको उदाहरण किन महत्वपूर्ण छ?

धेरैले भन्छन् : जापान जन्मजात सफा देश हो।
तर सत्य फरक छ।

जापान सुरुमा यस्तो थिएन।त्यहाँ पनि औद्योगिकीकरणपछि प्रदूषण, फोहोर, र अव्यवस्था थियो।

तर परिवर्तन कसरी आयो?

1. विद्यालयबाटै शिक्षा

बच्चाहरूलाई सानो उमेरदेखि सिकाइयो:

• आफ्नो कक्षा आफैं सफा गर्ने 
• सार्वजनिक स्थानमा फोहोर नफाल्ने 
• शौचालय सफा राख्ने

2. सामाजिक दबाब

जापानमा फोहोर फाल्नु केवल गल्ती होइन, शर्मको कुरा हो।समाजले नै सुधार गर्छ, कानुन मात्र होइन।

3. व्यक्तिगत जिम्मेवारी

त्यहाँ सफाइका लागि विशेष कर्मचारी मात्र होइन, सबैले भाग लिन्छन् । विद्यालय, कार्यालय, सार्वजनिक कार्यक्रम।

के विद्यालय शिक्षाले समाधान दिन सक्छ?

हो, तर मात्र पाठ्यक्रमले होइन।यदि बच्चाले किताबमा मात्र पढ्यो:“Cleanliness is important”तर घर र समाजमा उल्टो देख्यो भने त्यो शिक्षा हराउँछ।

तर यदि:

• विद्यालयमा आफैं सरसफाइ गर्ने अभ्यास भयो 
• शिक्षक र अभिभावकले व्यवहार देखाए 
• समुदायले साथ दियो 

तब मात्र दीर्घकालीन परिवर्तन सम्भव हुन्छ।

सामाजिक सञ्जालले केही गर्छ?

सामाजिक सञ्जालले चेतना फैलाउन सक्छ, तर सीमित रूपमा।

• राम्रो पोस्ट → केही समय चर्चा 
• भिडियो अभियान → केही दिन प्रभाव 
• तर व्यवहार नबदलिँदा → फेरि पुरानै अवस्था 

त्यसैले सामाजिक सञ्जाल सुरुवात हो, समाधान होइन

वास्तविक परिवर्तन कहाँबाट सुरु हुन्छ?

परिवर्तन तीन तहमा हुनुपर्छ:

1. व्यक्तिगत तह

• म आफैं फोहोर नफाल्ने 
• म आफैं थुकेर सडक बिगार्दिन 

2. पारिवारिक तह

• बच्चालाई सानोदेखि व्यवहार सिकाउने 
• घरमै सफाइ संस्कार बनाउने 

3. सामाजिक तह

• सार्वजनिक रूपमा गलत व्यवहारलाई सामान्य नठान्ने 
• “सबैले गर्छन्” भन्ने मानसिकता तोड्ने 

मुख्य प्रश्न: हामी नागरिक कि दर्शक?

हामी प्रायः सरकारलाई हेरेर भन्छौं:
“सरकारले सफा गरिदेओस्।”

तर प्रश्न उल्टो हुनुपर्छ:
“मैले आज आफ्नो वरिपरि सफा राखेँ कि राखिनँ?”

देश सफा हुने कुरा कुनै एक दिनको अभियानले होइन, लाखौँ साना निर्णयहरूको योगले हुन्छ।

अन्तिम सोच

सफाइ कुनै उत्सव होइन, यो जीवनशैली हो।

हामीले सोच्नुपर्छ:

• हामी जापानजस्तो सफा देश चाहन्छौं कि? 
• कि केवल पोस्टर र अभियानमा सीमित रहने देश? 

जापान सफा बन्न अभियानले होइन, संस्कारले बनेको हो।