हामी बस्ने समाज केवल भौतिक संरचना होइन, यो कथनहरू (narratives) ले बनेको एउटा अदृश्य जालो पनि हो। हामीले के सही ठान्ने, के गलत मान्ने, को राम्रो र को नराम्रो भन्ने हाम्रो धारणा प्रायः तथ्यभन्दा बढी कथनहरूबाट प्रभावित हुन्छ। यही कारणले कहिलेकाहीँ हामी आफैंले सोचिरहेको जस्तो लागे पनि वास्तवमा अरूले बनाएको सोचको बाटोमा हिँडिरहेका हुन्छौं।

कथन  कसरी निर्माण हुन्छ?

समाजमा कथन निर्माण हुने प्रक्रिया धेरै तहमा हुन्छ:

१. सञ्चार माध्यम को प्रभाव
समाचार, सामाजिक सञ्जाल , टेलिभिजन, युट्युब जस्ता माध्यमहरूले कुनै घटनालाई कसरी प्रस्तुत गर्छन्, त्यसले मानिसको बुझाइ निर्धारण गर्छ। एउटै घटनालाई फरक ढंगले प्रस्तुत गर्दा फरक कथा बन्न सक्छ।

२. राजनीतिक स्वार्थ र विचारधारा
राजनीतिमा कथन निर्माण एक शक्तिशाली हतियार हो। कुनै नेताले आफूलाई देशको उद्धारकर्ता देखाउन वा विपक्षलाई कमजोर देखाउन विशेष कथन निर्माण गर्छ।

३. सामाजिक र सांस्कृतिक मूल्यहरू
हाम्रो परिवार, समाज, परम्परा र धर्मले पनि कथन निर्माणमा ठूलो भूमिका खेल्छ। बाल्यकालदेखि नै सिकेका मान्यता र विश्वासहरू हाम्रो सोचको आधार बन्छन्।

४. समूह मानसिकता
मानिस प्रायः आफ्नो समूहसँग मिल्न चाहन्छ। त्यसैले समूहले स्वीकारेको कथनलाई प्रश्न नगरी स्वीकार गर्ने प्रवृत्ति हुन्छ।

५. दोहोरिने सन्देश
एउटै कुरा बारम्बार सुनिँदा त्यो सत्यजस्तै लाग्न थाल्छ, चाहे त्यो पूर्ण सत्य होस् वा नहोस्।

कथनको प्रभाव के हुन्छ?

कथनहरूले हाम्रो:

• निर्णय गर्ने तरिका 
• अरूलाई हेर्ने दृष्टिकोण 
• समाजप्रति धारणा 
• यहाँसम्म कि हाम्रो आत्मविश्वास 

समेत निर्धारण गर्छ। गलत वा अधूरो कथनले विभाजन, घृणा, भ्रम र गलत निर्णय निम्त्याउन सक्छ।

व्यक्ति कसरी आफ्नै सोच विकास गर्न सक्छ?

कथनहरूको प्रभावबाट पूर्ण रूपमा मुक्त हुनु सजिलो छैन, तर सचेत प्रयासले हामी आफ्नो स्वतन्त्र सोच  विकास गर्न सक्छौं।

१. प्रश्न गर्ने बानी बसाल्नुहोस्
कुनै पनि जानकारी सुन्दा “किन?”, “कसले भन्यो?”, “कुन आधारमा भनिएको हो?” भन्ने प्रश्न सोध्ने बानी विकास गर्नुहोस्।

२. विभिन्न स्रोतबाट जानकारी लिनुहोस्
एउटै स्रोतमा भर नपरी फरक-फरक दृष्टिकोण हेर्नुहोस्। यसले सन्तुलित बुझाइ दिन्छ।

३. आफ्नो पूर्वाग्रह चिन्ने प्रयास गर्नुहोस्
हामी सबैसँग केही न केही पूर्वाग्रह हुन्छ। आफू कुन कुरा सजिलै विश्वास गर्छु र किन गर्छु भन्ने बुझ्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

४. भावनात्मक प्रतिक्रिया नियन्त्रण गर्नुहोस्
कथनहरू प्रायः भावनामा खेल्छन्—डर, क्रोध, घृणा वा अत्यधिक उत्साह। यस्तो अवस्थामा तुरुन्त प्रतिक्रिया दिनुभन्दा केही समय लिएर सोच्नु राम्रो हुन्छ।

५. तथ्य र धारणा छुट्याउनुहोस्
कुन कुरा प्रमाणमा आधारित छ र कुन कुरा व्यक्तिगत विचार हो, छुट्याउने क्षमता विकास गर्नु आवश्यक छ।

६. आत्मचिन्तन गर्नुहोस्
दिनको केही समय आफूले के सोचेँ, किन सोचेँ भन्ने कुरामा विचार गर्नुहोस्। यसले सोच स्पष्ट बनाउँछ।

७. खुला मन राख्नुहोस्
आफ्नो विचार परिवर्तन गर्न तयार हुनु पनि बौद्धिक परिपक्वताको संकेत हो। नयाँ तथ्य आएपछि पुरानो सोच सुधार्न सक्नुपर्छ।

निष्कर्ष:

समाजमा कथनहरू सधैं बन्दै र परिवर्तन हुँदै रहन्छन्। ती कथनहरू आवश्यक पनि छन्, किनकि तिनले समाजलाई दिशा दिन्छन्। तर, अन्धविश्वासपूर्वक ती कथनहरूलाई स्वीकार गर्दा हामी आफ्नो स्वतन्त्र सोच गुमाउन सक्छौं।

आजको सूचना युगमा सबैभन्दा ठूलो सीप भनेको स्वतन्त्र रूपमा सोच्ने क्षमता हो। यदि हामीले प्रश्न गर्न, बुझ्न र विश्लेषण गर्न सिक्यौं भने मात्र हामी कथनहरूको प्रभावबाट माथि उठेर सचेत नागरिक बन्न सक्छौं।

अन्ततः, अरूले बनाएको कथा मात्र होइन, आफ्नै बुझाइमा आधारित कथा निर्माण गर्ने व्यक्ति नै वास्तवमा सचेत र जिम्मेवार नागरिक हो।