सन् २०२२ को फुटबल विश्वकपमा जापानी समर्थकहरूले खेल सकिएपछि आफू बसेको रंगशालाको फोहोर आफैं संकलन गरेर संसारको ध्यान खिचेका थिए। धेरैले त्यसलाई एकपटकको घटना ठाने। तर चार वर्षपछि, सन् २०२६ को विश्वकपमा पनि उही दृश्य दोहोरियो। जापान र नेदरल्याण्ड्सबीचको खेलपछि जापानी समर्थकहरू प्लास्टिकका बोतल, कागज, खाद्यान्नका खोल र अन्य फोहोर उठाउँदै रंगशाला सफा गरिरहेका दृश्य फेरि विश्वभर फैलियो।

उनीहरूका लागि यो समाचार बन्ने विषय होइन। यो उनीहरूको दैनिक संस्कार हो।

तर नेपालजस्ता देशका लागि भने यो एउटा गम्भीर प्रश्न हो।आखिर जापानीहरूमा यस्तो नागरिक चेतना कसरी विकास भयो? र हामी किन अझै सार्वजनिक स्थललाई आफ्नो जिम्मेवारीको विषय ठान्न सकेका छैनौं?

समस्या सरसफाइको मात्र होइन

धेरै मानिसले यो घटनालाई सरसफाइसँग मात्र जोड्छन्। वास्तवमा यो सरसफाइभन्दा धेरै ठूलो विषय हो। यो नागरिक चेतना, सामाजिक उत्तरदायित्व र सामूहिक संस्कारको प्रश्न हो।

जापानी समर्थकहरूले रंगशाला सफा गर्नुको अर्थ उनीहरूलाई कसैले बाध्य बनाएको होइन। त्यहाँ कुनै प्रहरी आएर जरिवाना गर्ने डर पनि थिएन। उनीहरू त्यसो गर्छन् किनभने उनीहरूलाई सार्वजनिक सम्पत्ति पनि आफ्नै सम्पत्तिजस्तै लाग्छ।

हामीकहाँ भने अक्सर फरक मानसिकता देखिन्छ। घरभित्रको कोठा चम्किलो हुन्छ तर घरबाहिरको सडकमा फोहोर फाल्न धेरैलाई अप्ठ्यारो लाग्दैन। आफ्नै घरको भित्तामा थुक्न नसक्ने मानिस सार्वजनिक भित्तामा गुट्खा वा पानको छिटा छर्कन संकोच गर्दैन।

यसले एउटा कुरा स्पष्ट देखाउँछ। समस्या फोहोरको होइन, सोचको हो।

जापानीहरू जन्मजात अनुशासित होइनन्

कतिपयले भन्छन्, "जापानीहरू त यस्तै हुन्छन्।"

तर कोही पनि जन्मँदै अनुशासित हुँदैन। अनुशासन सिकाइन्छ। संस्कार निर्माण गरिन्छ।

जापानमा विद्यालयदेखि नै विद्यार्थीहरूले आफ्ना कक्षा, करिडोर, खेलमैदान र कहिलेकाहीँ शौचालय समेत आफैं सफा गर्छन्। त्यहाँ सफाइलाई तल्लो स्तरको काम मानिँदैन। सफाइलाई जिम्मेवारी मानिन्छ।

बालबालिकाले सानैदेखि एउटा सन्देश सिक्छन्।"तिमीले प्रयोग गरेको स्थान सफा छोड्नु तिम्रो कर्तव्य हो।"

यही शिक्षा वर्षौंसम्म दोहोरिँदा त्यो व्यवहार बानी बन्छ। बानी संस्कार बन्छ। संस्कार अन्ततः राष्ट्रिय चरित्र बन्छ।

नेपालमा समस्या कहाँ छ?

नेपालमा विद्यालयहरूमा गणित, विज्ञान र अंग्रेजी पढाइन्छ। तर नागरिक व्यवहारको व्यावहारिक शिक्षा भने सीमित छ।

हामी बच्चालाई प्रथम हुन सिकाउँछौं, तर सार्वजनिक स्थान कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने पर्याप्त रूपमा सिकाउँदैनौं।

लाइनमा बस्ने, फोहोर सही ठाउँमा फाल्ने, सार्वजनिक शौचालय सफा राख्ने, सडकमा नथुक्ने, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने जस्ता व्यवहारलाई शिक्षा प्रणालीको मुख्य विषय बनाइएको छैन।

अर्कोतर्फ, नियम कार्यान्वयन पनि कमजोर छ।

सडकमा फोहोर फाल्दा सजाय हुँदैन। जथाभावी थुक्दा कारबाही हुँदैन। सार्वजनिक सम्पत्ति बिगार्दा पनि धेरैजसो अवस्थामा कसैले केही भन्दैन।

जब गलत व्यवहारको कुनै परिणाम हुँदैन, त्यो व्यवहार विस्तारै सामान्य बन्दै जान्छ।

सामाजिक सञ्जालमा सुरु भएको नयाँ बहस

पछिल्ला केही महिनादेखि नेपालमा नागरिक चेतना र सार्वजनिक व्यवहारबारे सामाजिक सञ्जालमा व्यापक बहस भइरहेको छ।

सडकमा फोहोर फाल्ने, जथाभावी पार्किङ गर्ने, सार्वजनिक सम्पत्ति बिगार्ने, सार्वजनिक स्थानमा अनुचित व्यवहार गर्ने व्यक्तिहरूका भिडियोहरू भाइरल भइरहेका छन्।

यो सकारात्मक संकेत हो। कम्तीमा समाजले अब समस्यालाई समस्या भनेर चिन्न थालेको छ।

तर केवल भिडियो खिचेर सामाजिक सञ्जालमा राख्दैमा परिवर्तन आउँदैन। आलोचना आवश्यक छ, तर त्योभन्दा बढी आवश्यक छ व्यवहार परिवर्तन।

नेपालले के गर्नुपर्छ?

यदि हामी साँच्चै जापानबाट सिक्न चाहन्छौं भने केवल सफाइ अभियान चलाएर पुग्दैन।

विद्यालयमा नागरिक व्यवहारको व्यवहारिक शिक्षा अनिवार्य बनाउनुपर्छ।

स्थानीय सरकारले पर्याप्त डस्टबिन, सार्वजनिक शौचालय र प्रभावकारी फोहोर व्यवस्थापनको व्यवस्था गर्नुपर्छ।

सडकमा थुक्ने, फोहोर फाल्ने र सार्वजनिक सम्पत्ति बिगार्नेलाई प्रभावकारी जरिवाना गर्नुपर्छ।

मिडिया, सामाजिक सञ्जाल, कलाकार, खेलाडी, शिक्षक र धार्मिक अगुवाहरूले नागरिक चेतनालाई राष्ट्रिय अभियानका रूपमा अघि बढाउनुपर्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, हामीले आफ्ना छोराछोरीलाई केवल सफल होइन, जिम्मेवार नागरिक बनाउने लक्ष्य राख्नुपर्छ।

जापानको सफलता रंगशालाबाट सुरु भएको होइन

जापानी समर्थकहरूले विश्वकपको रंगशाला सफा गर्नु कुनै आकस्मिक घटना होइन। त्यो दशकौंको शिक्षा, अनुशासन, सामाजिक मूल्य र राष्ट्रिय संस्कारको परिणाम हो।

उनीहरूले विश्वकपमा जे देखाए, त्यो उनीहरूको समाजले वर्षौंदेखि अभ्यास गरिरहेको व्यवहारको एउटा झलक मात्र हो।

अन्तिम प्रश्न

आज हामी जापानी समर्थकहरूको प्रशंसा गरिरहेका छौं। सन् २०२२ मा पनि गर्यौं। सन् २०२६ मा पनि गरिरहेका छौं।

तर अब प्रश्न प्रशंसाको मात्र होइन।

हामीले आफैंलाई सोध्नुपर्छ:

हामी आफ्ना सार्वजनिक स्थललाई कत्तिको आफ्नो ठान्छौं?

हामी आफ्ना छोराछोरीलाई कस्तो नागरिक बनाइरहेका छौं?

हामीले सडक, पार्क, मन्दिर, बसपार्क, अस्पताल र सार्वजनिक शौचालयलाई आफ्नै घरसरह माया गर्न सिकेका छौं?

यदि उत्तर "छैन" हो भने, नेपाललाई सफा र सभ्य बनाउने अभियान फोहोर उठाउने अभियान मात्र हुने छ।

तर यदि हामीले नागरिक चेतनालाई राष्ट्रिय संस्कार बनाउने निर्णय गर्यौं भने, एक दिन विश्वकपको कुनै रंगशालामा जापानी समर्थकहरूको होइन, नेपाली समर्थकहरूको व्यवहार संसारका लागि उदाहरण बन्न सक्नेछ।

त्यो दिन नेपाल साँच्चै विकसित सोच भएको राष्ट्र बन्ने यात्रामा अघि बढिसकेको हुनेछ।