नेपालमा केही समयअघि एउटा भिडियो धेरै भाइरल भयो। भिडियोमा एक भारतीय नागरिकलाई सडकमा गुट्खा थुकेको कारण सडक सफा गर्न लगाइएको थियो। धेरैले त्यसलाई नियमको कार्यान्वयन भनेर समर्थन गरे। तर त्यस घटनाले एउटा ठूलो प्रश्न पनि उठायो।के हाम्रो आफ्नै समाज यस समस्याबाट मुक्त छ?

आज नेपालका धेरै सार्वजनिक स्थानहरू गुट्खाको रातो थुकले कुरूप बनेका छन्। सरकारी कार्यालयका कुनाकाप्चा, अस्पतालका भित्ताहरू, सार्वजनिक शौचालय, बसपार्क, सिँढी, सडकका मोड, विद्यालय वरिपरिका क्षेत्र।कतै पनि हेर्दा गुट्खाको दाग नदेखिने अवस्था कम छ। अझ दुःखको कुरा, मानिसहरू अरूले हेरिरहेका बेला पनि निर्धक्क थुकिरहेका हुन्छन्। यो केवल फोहोर गर्ने बानी मात्र होइन, यो सार्वजनिक स्वास्थ्य, सभ्यता र सामाजिक जिम्मेवारीसँग जोडिएको गम्भीर समस्या हो।

गुट्खा थुक्ने बानी किन खतरनाक छ?

गुट्खा, पानमसला वा सुर्तीजन्य पदार्थ चपाएपछि मानिसहरूले जथाभावी थुक्ने गर्छन्। यो थुकमा विभिन्न प्रकारका जीवाणु, भाइरस र रासायनिक पदार्थ हुन सक्छन्। जब यस्तो थुक सार्वजनिक स्थानमा सुक्छ, त्यसबाट दुर्गन्ध आउनुका साथै संक्रमण फैलिने सम्भावना पनि बढ्छ।

क्षयरोग (TB), फ्लु, कोरोना जस्ता श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोगहरू संक्रमित व्यक्तिको थुकबाट फैलिन सक्ने जोखिम हुन्छ। अस्पतालजस्तो संवेदनशील स्थानमा थुक्नु अझ खतरनाक कुरा हो। बिरामी निको पार्नुपर्ने ठाउँ नै संक्रमणको स्रोत बन्न सक्छ।

सार्वजनिक स्थानको सौन्दर्य र स्वच्छतामाथि आक्रमण

गुट्खाको रातो दागले सार्वजनिक संरचनालाई अत्यन्त कुरूप बनाउँछ। नयाँ रंग लगाएको भित्ता केही दिनमै दागले भरिन्छ। सार्वजनिक शौचालय प्रयोग गर्नै मन नलाग्ने अवस्थामा पुग्छन्। सडक र सरकारी भवनहरू अस्वच्छ देखिँदा देशको छवि पनि बिग्रन्छ।

विदेशी पर्यटक नेपाल आउँदा हिमाल, संस्कृति र आतिथ्य मात्र हेर्दैनन्, उनीहरूले हाम्रो सार्वजनिक व्यवहार पनि हेर्छन्। सडकका कुनाकाप्चामा रातो थुक देख्दा “स्वच्छ नेपाल” भन्ने हाम्रो सपना कमजोर देखिन्छ।

स्वास्थ्यमा गुट्खाको अर्को ठूलो असर

गुट्खा आफैं पनि अत्यन्त हानिकारक पदार्थ हो। यसमा सुर्ती, सुपारी, निकोटिन र विभिन्न रसायन हुन्छन् जसले मुखको क्यान्सर, घाँटीको क्यान्सर, दाँत र गिजाको रोग, उच्च रक्तचाप तथा मुटुसम्बन्धी समस्या निम्त्याउन सक्छ।

नेपाल र दक्षिण एशियाका देशहरूमा मुखको क्यान्सर बढ्नुमा गुट्खा र सुर्तीजन्य पदार्थको ठूलो भूमिका रहेको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्। गुट्खा खाने बानीले लत बस्ने भएकाले मानिसहरू सजिलै छुटाउन पनि सक्दैनन्।

समस्या किन बढिरहेको छ?

• सार्वजनिक स्थानमा नियमको कमजोर कार्यान्वयन 
• “जहाँ मन लाग्यो त्यहीँ थुक्ने” सामाजिक संस्कार 
• गुट्खा सजिलै उपलब्ध हुनु 
• विद्यालय तहदेखि नै स्वच्छता शिक्षाको कमी 
• दण्डको डर नहुनु 
• सार्वजनिक ठाउँमा पर्याप्त थुकदान (spittoon) नहुनु 

हामीले सडकमा फोहोर फाल्नेलाई गलत भन्न सिक्यौं, तर थुक्ने बानीलाई अझै सामान्य रूपमा लिइरहेका छौं।

अब के गर्नुपर्छ?

१. कडा कानुन र कार्यान्वयन

स्थानीय तह र सरकारले सार्वजनिक स्थानमा थुक्नेलाई जरिवाना गर्ने नियम प्रभावकारी रूपमा लागू गर्नुपर्छ। केवल नियम बनाउने होइन, नियमित अनुगमन र कारबाही आवश्यक छ।

२. अस्पताल र सरकारी कार्यालयमा “नो स्पिटिङ जोन”

अस्पताल, विद्यालय, कार्यालय, बसपार्क र सार्वजनिक शौचालयमा स्पष्ट चेतावनी बोर्ड राखिनुपर्छ। CCTV र निगरानी बढाउन सकिन्छ।

३. जनचेतना अभियान

जसरी धूम्रपानविरुद्ध अभियान चलाइयो, त्यसरी नै “जहाँ पायो त्यहीँ नथुकौं” अभियान चलाउनुपर्छ। विद्यालय, कलेज, सामाजिक सञ्जाल र समुदायमा यसबारे शिक्षा दिन आवश्यक छ।

४. गुट्खा नियन्त्रण नीति

गुट्खामा कर बढाउने, विद्यालय वरिपरि बिक्री रोक्ने, विज्ञापन नियन्त्रण गर्ने र प्याकेटमा स्वास्थ्य चेतावनी कडा बनाउने नीति आवश्यक छ।

५. सामाजिक दबाब र नागरिक जिम्मेवारी

कानुनभन्दा ठूलो कुरा सामाजिक संस्कार हो। कसैले सार्वजनिक स्थानमा थुक्दा “यो गलत हो” भन्ने चेतना समाजमा विकास हुनुपर्छ। परिवारबाटै बालबालिकालाई स्वच्छता र सार्वजनिक व्यवहार सिकाउनुपर्छ।

सभ्य समाजको पहिचान

कुनै देश केवल अग्ला भवन वा चौडा सडकले विकसित हुँदैन। सार्वजनिक स्थान कति सफा छन्, नागरिकको व्यवहार कति जिम्मेवार छ भन्ने कुराले पनि देशको स्तर देखाउँछ।

हामी घरभित्र सफा बस्छौं, तर घरबाहिर जथाभावी थुक्छौं भने त्यो आधा स्वच्छता मात्र हो। सडक, अस्पताल, सार्वजनिक शौचालय र पार्क पनि हाम्रो साझा घर हुन् भन्ने भावना विकास गर्नुपर्छ।

यदि हामीले अहिले नै यो बानी नियन्त्रण गर्न सकेनौं भने भविष्यमा हाम्रो शहर अझ फोहोर, अस्वस्थ र कुरूप बन्दै जानेछ। त्यसैले आजैबाट एउटा सरल संकल्प गरौं: “जहाँ पायो त्यहीँ नथुकौं, सार्वजनिक स्थानलाई सम्मान गरौं।”