नेपालमा पछिल्ला केही वर्षहरूमा इन्टरनेटको पहुँच उल्लेखनीय रूपमा विस्तार भएको छ। गाउँदेखि सहरसम्म मोबाइल फोन र इन्टरनेट धेरै नागरिकको हातमा पुगेको छ। सामाजिक सञ्जाल दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence–AI) को तीव्र विकासले सिकाइ, रोजगारी, व्यवसाय, अनुसन्धान, सञ्चार र सिर्जनशीलताका नयाँ सम्भावना खोलिदिएको छ। अनलाइन शिक्षा, डिजिटल बैंकिङ, टेलिमेडिसिन, ई–गभर्नेन्स, अनलाइन व्यापार, डिजिटल भुक्तानी र दूरशिक्षाले नागरिकको जीवनशैलीमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। यो निस्सन्देह नेपालको विकास यात्राको एउटा महत्वपूर्ण उपलब्धि हो।

तर, यही सफलताको बीचमा एउटा गम्भीर प्रश्न उठिरहेको छ।के डिजिटल नेपाल सबै नेपालीका लागि समान रूपमा उपलब्ध छ?

आज सबैसँग मोबाइल हुन सक्छ, तर सबैसँग समान स्तरको डिजिटल क्षमता (Digital Literacy) छैन। इन्टरनेटको पहुँच हुनु र त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न सक्नु दुई फरक कुरा हुन्। धेरै मानिस सामाजिक सञ्जाल चलाउन सक्छन्, तर सबैले अनलाइन शिक्षा लिन, सरकारी डिजिटल सेवा प्रयोग गर्न, AI को उपयोग गर्न, डिजिटल सुरक्षा अपनाउन वा सही सूचना र गलत सूचनाबीच भिन्नता छुट्याउन सक्दैनन्।

यही अवस्थाले नेपालमा डिजिटल विभाजन (Digital Divide) को नयाँ स्वरूप सिर्जना गरिरहेको छ।

डिजिटल विभाजन भनेको केवल इन्टरनेट भएको र नभएको बीचको अन्तर मात्र होइन। यो गुणस्तरीय इन्टरनेट, डिजिटल उपकरण, डिजिटल सीप, भाषा, सूचना पहुँच र प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोग गर्न सक्ने क्षमताबीचको असमानता पनि हो। नेपालमा अझै पनि धेरै दुर्गम क्षेत्रहरूमा इन्टरनेटको गति कमजोर छ, सेवा अविश्वसनीय छ, विद्युत् आपूर्ति नियमित छैन र गुणस्तरीय डिजिटल पूर्वाधारको अभाव छ। अर्कोतर्फ, ठूला शहरका विद्यार्थीहरूले AI प्रयोग गरेर सिकिरहेका छन्, अन्तर्राष्ट्रिय अनलाइन कोर्स गरिरहेका छन्, विश्वस्तरीय जानकारी केही सेकेन्डमै प्राप्त गरिरहेका छन्।

यसले समाजमा नयाँ प्रकारको वर्ग विभाजन जन्माइरहेको छ।

अब विभाजन केवल धनी–गरिब, सहर–गाउँ वा शिक्षित–अशिक्षितबीच मात्र सीमित छैन। अब एउटा नयाँ वर्ग देखिन थालेको छ।डिजिटल रूपमा सक्षम (Digitally Empowered) र डिजिटल रूपमा पछाडि परेका (Digitally Excluded) नागरिकहरू।

डिजिटल सीप भएका व्यक्तिहरूले राम्रो रोजगारी, अन्तर्राष्ट्रिय अवसर, अनलाइन आम्दानी, नयाँ व्यवसाय, अनुसन्धान, नेटवर्किङ र जीवनभर सिक्ने अवसर प्राप्त गरिरहेका छन्। तर डिजिटल सीप नहुनेहरू क्रमशः प्रतिस्पर्धाबाट बाहिरिन थालेका छन्। एउटै विद्यालयका दुई विद्यार्थीमध्ये एकले AI प्रयोग गरेर विश्वस्तरीय ज्ञान हासिल गरिरहेको हुन्छ भने अर्को विद्यार्थी सामान्य इन्टरनेट चलाउनसमेत संघर्ष गरिरहेको हुन्छ। यही असमानताले भविष्यमा आर्थिक, शैक्षिक र सामाजिक अन्तर अझ बढाउने खतरा छ।

यसको प्रभाव शिक्षा क्षेत्रमा सबैभन्दा बढी देखिन सक्छ। आज विश्वका उत्कृष्ट विश्वविद्यालयका पाठ्यक्रमहरू निःशुल्क वा न्यून शुल्कमा अनलाइन उपलब्ध छन्। तर इन्टरनेटको गुणस्तर, अंग्रेजी भाषाको ज्ञान वा डिजिटल सीपको अभावका कारण धेरै नेपाली विद्यार्थी त्यसबाट लाभ लिन सकिरहेका छैनन्। परिणामस्वरूप अवसर सबैका लागि खुले पनि त्यसको उपयोग सबैले गर्न सकिरहेका छैनन्।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि डिजिटल विभाजनको असर देखिन्छ। टेलिमेडिसिन, अनलाइन परामर्श, स्वास्थ्यसम्बन्धी विश्वसनीय जानकारी र स्वास्थ्य एपहरूको प्रयोग बढ्दै गएको छ। तर डिजिटल पहुँच र सीप नहुने समुदाय यी सेवाबाट वञ्चित भइरहेका छन्। यसले स्वास्थ्य सेवामा समेत नयाँ असमानता सिर्जना गर्न सक्छ।

रोजगारीको क्षेत्रमा पनि परिवर्तन तीव्र छ। धेरै कम्पनीहरूले डिजिटल सीपलाई आधारभूत योग्यता मान्न थालेका छन्। AI, डेटा विश्लेषण, डिजिटल मार्केटिङ, प्रोग्रामिङ, अनलाइन सञ्चार र सूचना व्यवस्थापन जस्ता सीप भएका युवाहरू विश्वव्यापी बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सकिरहेका छन्। तर यी सीप नहुनेहरूका लागि अवसर क्रमशः साँघुरिँदै जाने सम्भावना छ।

डिजिटल विभाजनको अर्को गम्भीर पक्ष भनेको सूचनाको असमानता हो। डिजिटल साक्षरता कमजोर हुँदा गलत सूचना, अफवाह, षड्यन्त्रका सिद्धान्त, साइबर अपराध र अनलाइन ठगीको जोखिम पनि बढ्छ। प्रविधिको प्रयोग गर्न जान्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई सुरक्षित, जिम्मेवार र विवेकपूर्ण ढंगले प्रयोग गर्न जान्नु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

यस अवस्थामा नेपालले अब डिजिटल पूर्वाधार विस्तार मात्र होइन, डिजिटल समानता (Digital Equity) लाई राष्ट्रिय प्राथमिकता बनाउनुपर्छ। प्रत्येक नागरिकलाई गुणस्तरीय इन्टरनेट, किफायती उपकरण र डिजिटल सीपको अवसर उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ। विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म डिजिटल साक्षरतालाई पाठ्यक्रममा प्रभावकारी रूपमा समावेश गर्नुपर्छ। शिक्षक, स्वास्थ्यकर्मी, सरकारी कर्मचारी, ज्येष्ठ नागरिक, महिला, किसान, साना व्यवसायी र ग्रामीण समुदायका लागि नियमित डिजिटल सीप प्रशिक्षण सञ्चालन गर्नुपर्छ। स्थानीय भाषामा डिजिटल सामग्री विकास गर्नुपर्छ र AI लगायतका नयाँ प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोगबारे जनचेतना बढाउनुपर्छ।

डिजिटल नेपालको सपना केवल इन्टरनेट जडान गरेर पूरा हुँदैन। त्यो सपना तब मात्र पूरा हुन्छ, जब हरेक नेपालीले प्रविधिको समान अवसर, समान पहुँच र समान लाभ प्राप्त गर्न सक्छ।

हामीले अहिले नै डिजिटल विभाजनलाई गम्भीर रूपमा लिएनौं भने भविष्यमा यो आर्थिक, शैक्षिक र सामाजिक असमानताको नयाँ आधार बन्न सक्छ। तर यदि सही नीति, पर्याप्त लगानी र डिजिटल साक्षरतामा जोड दिन सक्यौं भने यही प्रविधि नेपालको समावेशी विकास, नवप्रवर्तन र समृद्धिको सबैभन्दा शक्तिशाली माध्यम बन्न सक्छ।

अबको प्रश्न केवल "कतिजना नेपाली इन्टरनेटमा जोडिएका छन्?" भन्ने होइन। वास्तविक प्रश्न हो: "कतिजना नेपाली डिजिटल युगका अवसरहरूबाट वास्तविक रूपमा लाभान्वित भइरहेका छन्?" यही प्रश्नको उत्तरले नेपालको डिजिटल भविष्य निर्धारण गर्नेछ।