नेपालको विकासबारे चर्चा गर्दा हामी प्रायः राजनीति, पूर्वाधार, भ्रष्टाचार वा वैदेशिक रोजगारीको कुरा गर्छौं। तर यी सबैभन्दा गहिरो प्रभाव पार्ने एउटा विषय भने धेरै कम चर्चामा आउँछ। जनसाङ्ख्यिक लाभांश (Demographic Dividend)। यो त्यस्तो अवसर हो, जुन कुनै पनि देशलाई इतिहासले एकपटक मात्र दिन्छ। नेपाल अहिले त्यही अवसरको बीचमा उभिएको छ। तर यो अवसर सधैं खुला रहँदैन। यदि अहिलेको पुस्तालाई सही शिक्षा, सीप, रोजगारी र उद्यमको वातावरण दिन सकिएन भने यही अवसर भविष्यमा ठूलो बोझमा बदलिन सक्छ।

जनसाङ्ख्यिक लाभांश भनेको के हो?

कुनै देशमा बालबालिकाको जन्मदर घट्दै जान्छ, स्वास्थ्य सेवा सुधारका कारण मृत्यु दर कम हुन्छ र काम गर्न सक्ने उमेर समूह (प्रायः १५–६४ वर्ष) को जनसंख्या आश्रित जनसंख्याभन्दा धेरै हुन्छ। यही अवस्थालाई जनसाङ्ख्यिक लाभांश प्राप्त गर्ने अवस्था भनिन्छ।

यसको अर्थ देशमा काम गर्ने, उत्पादन गर्ने, कर तिर्ने र अर्थतन्त्रलाई अघि बढाउने जनशक्ति धेरै हुन्छ भने उनीहरूमा आश्रित हुने बालबालिका र वृद्धवृद्धाको अनुपात तुलनात्मक रूपमा कम हुन्छ। यदि यो जनशक्तिलाई सही दिशामा परिचालन गर्न सकियो भने आर्थिक वृद्धिदर तीव्र हुन्छ, उत्पादन बढ्छ, गरिबी घट्छ र देशले छोटो समयमै ठूलो फड्को मार्न सक्छ।

दक्षिण कोरिया, सिङ्गापुर, ताइवान, चीन र भियतनामजस्ता देशहरूले यही अवसरको सदुपयोग गरेर केही दशकभित्रै आफ्नो आर्थिक स्वरूप परिवर्तन गरेका थिए।

नेपालको वर्तमान अवस्था

नेपाल अहिले जनसाङ्ख्यिक संक्रमण (Demographic Transition) को महत्त्वपूर्ण चरणमा छ। विगत केही दशकमा परिवारको आकार सानो भएको छ। जन्मदर निरन्तर घटिरहेको छ। बाल तथा मातृ मृत्युदरमा उल्लेखनीय सुधार आएको छ। औसत आयु बढेको छ। परिणामस्वरूप नेपालको ठूलो जनसंख्या अहिले काम गर्न सक्ने उमेरमा पुगेको छ।

हेर्दा यो अत्यन्त सकारात्मक अवस्था हो। तर यहींबाट चुनौती पनि सुरु हुन्छ।

आज नेपालमा लाखौं युवा रोजगारीको खोजीमा विदेश गइरहेका छन्। गाउँहरूमा खेत बाँझा छन्। धेरै विद्यालयमा विद्यार्थी संख्या घटिरहेको छ। कतिपय स्थानीय तहमा बालबालिकाको संख्या कम हुँदै गएको छ भने अर्कोतर्फ वृद्धवृद्धाको संख्या विस्तारै बढ्न थालेको छ। जन्मदर घटिरहेको छ, तर उत्पादनशील जनशक्तिको ठूलो हिस्सा देशभित्र उपयोग हुन सकेको छैन।

यसको अर्थ, हामीसँग जनसाङ्ख्यिक लाभांश त छ, तर त्यसलाई आर्थिक लाभमा रूपान्तरण गर्ने प्रणाली कमजोर छ।

अवसरको झ्याल किन सधैं खुला रहँदैन?

जनसाङ्ख्यिक लाभांश स्थायी अवस्था होइन। केही दशकपछि अहिलेका युवा वृद्ध हुनेछन्। जन्मदर अझै घट्दै जाँदा नयाँ श्रमशक्ति कम आउनेछ। त्यसपछि काम गर्ने मानिस कम र वृद्धवृद्धाको संख्या बढी हुनेछ।

त्यतिबेला सरकारले पेन्सन, स्वास्थ्य सेवा, दीर्घकालीन स्याहार तथा सामाजिक सुरक्षामा धेरै खर्च गर्नुपर्नेछ। उत्पादन गर्ने जनशक्ति कम भएपछि आर्थिक वृद्धिदर पनि सुस्त हुन सक्छ।

आज अवसरको झ्याल खुला छ, तर भोलि यही झ्याल बन्द हुन सक्छ।

नेपालको सबैभन्दा ठूलो विरोधाभास

आज नेपालमा एकातिर उद्योगहरूले दक्ष जनशक्ति नपाएको गुनासो गर्छन्। अर्कोतिर हजारौं शिक्षित युवा बेरोजगार छन्। हरेक वर्ष ठूलो संख्यामा युवा विदेशिन्छन्। विदेशबाट आउने विप्रेषण (Remittance) ले अर्थतन्त्र चलाइरहेको छ, तर त्यसले उत्पादनमूलक अर्थतन्त्र निर्माण गर्न सकेको छैन।

हामीले जनशक्ति निर्यात गरिरहेका छौं, सीप आयात गरिरहेका छैनौं।

यदि यही अवस्था रहिरह्यो भने भविष्यमा हाम्रो श्रमशक्ति विदेशमा वृद्ध हुनेछ, तर नेपालभित्र उद्योग, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र उत्पादनका लागि आवश्यक जनशक्ति अभाव हुनेछ।

अब के गर्नुपर्छ?

१. शिक्षालाई रोजगारीसँग जोड्नुपर्छ

नेपालको शिक्षा प्रणाली अझै पनि डिग्रीमुखी छ। उद्योग, कृषि, सूचना प्रविधि, स्वास्थ्य, पर्यटन, कृत्रिम बौद्धिकता (AI), हरित प्रविधि, डिजिटल सेवा र प्राविधिक क्षेत्रमा आवश्यक सीप विकास गर्नुपर्ने समय आएको छ।

२. युवालाई नेपालमै अवसर दिनुपर्छ

युवाले विदेश जान नचाहेका होइनन्; उनीहरू अवसर खोजिरहेका छन्। यदि नेपालमै सम्मानजनक रोजगारी, उद्यम गर्ने सहज वातावरण र स्थिर नीति भयो भने धेरै युवा देशमै बस्न तयार छन्।

३. कृषि र उद्योगलाई आधुनिक बनाउनु आवश्यक छ

नेपालमा कृषियोग्य जमिन छ, पानी छ, युवा छन्। तर प्रविधि, बजार र लगानीको अभाव छ। आधुनिक कृषि, खाद्य प्रशोधन उद्योग र स्थानीय उत्पादनमा आधारित उद्योग विस्तार गर्न सके लाखौं रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ।

४. डिजिटल अर्थतन्त्रमा लगानी गर्नुपर्छ

आजको विश्वमा रोजगारी केवल कारखानामा मात्र हुँदैन। नेपालका युवाले विश्व बजारका लागि सफ्टवेयर, डिजाइन, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, अनुसन्धान, डिजिटल मार्केटिङ र अन्य अनलाइन सेवा प्रदान गर्न सक्छन्। यसका लागि उच्च गतिको इन्टरनेट, डिजिटल सीप र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोड्ने नीति आवश्यक छ।

५. महिलाको श्रम सहभागिता बढाउनुपर्छ

नेपालमा धेरै शिक्षित महिलाहरू विभिन्न कारणले श्रमबजारबाट बाहिर छन्। सुरक्षित कार्यस्थल, बाल हेरचाह सेवा, समान अवसर र लचिलो कार्य प्रणालीमार्फत महिलाको आर्थिक सहभागिता बढाउन सके जनसाङ्ख्यिक लाभांशको प्रभाव अझ ठूलो हुन्छ।

६. स्वास्थ्यमा लगानी बढाउनुपर्छ

स्वस्थ जनशक्ति नै उत्पादनशील जनशक्ति हो। नसर्ने रोगको बढ्दो समस्या, मानसिक स्वास्थ्य, पोषण, शारीरिक गतिविधि र रोकथाममुखी स्वास्थ्य सेवामा अहिले लगानी गर्नु भविष्यको आर्थिक लगानी पनि हो।

युवालाई रोक्ने कि अवसरलाई?

नेपालमा "युवा विदेश गए" भन्ने बहस धेरै हुन्छ। तर वास्तविक प्रश्न "युवा किन गए?" भन्ने हो। युवालाई रोकेर मात्र समाधान हुँदैन। उनीहरूलाई यहाँ भविष्य देखिने वातावरण बनाउनुपर्छ।

देशभित्र योग्य व्यक्तिले आफ्नो प्रतिभा प्रयोग गर्न पाउने, अनुसन्धान गर्न पाउने, व्यवसाय सुरु गर्न पाउने र मेहनतको उचित प्रतिफल पाउने वातावरण बन्यो भने जनसाङ्ख्यिक लाभांश स्वतः आर्थिक लाभांशमा बदलिन्छ।

निष्कर्ष

नेपालसँग अहिले प्राकृतिक स्रोत मात्र होइन, उत्पादनशील उमेर समूहको ठूलो जनशक्ति भन्ने अमूल्य सम्पत्ति पनि छ। यही सम्पत्ति नेपालको सबैभन्दा ठूलो पूँजी हो। तर जनसाङ्ख्यिक लाभांश आफैंमा सफलता होइन; यो सफलता प्राप्त गर्ने अवसर मात्र हो।

आज सही निर्णय गरियो भने नेपालले आगामी दुई–तीन दशकमा आर्थिक रूपान्तरण गर्न सक्छ। तर यदि शिक्षा, सीप, रोजगारी, उद्यम, स्वास्थ्य र सुशासनमा पर्याप्त लगानी गर्न चुक्यौं भने आजको अवसर भोलिको पछुतो बन्न सक्छ।

जनसाङ्ख्यिक लाभांशको झ्याल अझै खुला छ। प्रश्न केवल यति हो। हामी त्यसबाट उज्यालो भित्र्याउनेछौं, कि त्यो झ्याल आफैं बन्द हुने प्रतीक्षा गर्नेछौं?