धर्मेन्द्र झा

विपद्का समयमा सञ्चारमाध्यम र पत्रकारको भूमिका अघिपछिको भन्दा निकै संवेदनशील, जिम्मेवार र महत्वपूर्ण मानिन्छ । विपद्का बेलामा एउटा सही सूचनाले जीवनरक्षा गर्न सक्छ भने एउटा गलत सूचनाले ठूलो अनिष्ट निम्त्याउन सक्छ । यतिमात्र होइन सही उद्देश्य र मनसायले परिचालित भएको पत्रकार र पत्रकारिताले राहत र उद्धारमा प्रभावकारी निर्वाह गर्न सक्छ भने नकारात्मक सोच भएकाको गतिविधिबाट समस्या थप बल्झन सक्छ ।   

नेपालमा बुधवार (२०८३ साउन १०) तिव्वततिरबाट भोटेकोशी नदीमा आएको बाढी, जो पछि त्रिशूली र नारायणी नदीमा पनि मिसियो, जसले पुर्‍याएको क्षति र त्यसपछि सिर्जित अवस्थाका सन्दर्भमा पत्रकार र सञ्चारमाध्यमको भूमिकासम्बन्धमा वहस सुरु भएको छ । पछिल्लो समयमा नेपालका थुप्रै पत्रकार न्यू मिडियामार्फत लाइक, शेयर, कमेन्ट र भ्यूजर्फ केन्द्रित भएको हुँदा यतिखेर नेपाली मिडियाको ठूलो हिस्सा आफ्नो मूल दायित्व र कर्तव्यबाट विमुख भएको हो कि भन्ने अवस्था सिर्जना भएको छ । 

आचारसंहिता र स्व–नियमन

त्यसो त पत्रकार आचारसंहिताको जहिले पनि जुनसुकै बेला पनि महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । तर विज्ञका अनुसार विपदका बेलामा पत्रकार आचारसंहिताको महत्व अझै बढ्दछ । यस्तो अवस्थामा पत्रकारले विवकेको प्रयोग गर्नु आवश्यक छ । हुन त हामीकहाँ प्रेस काउन्सिल नेपालले जारी गरेको आचारसंहिता कार्यान्वयन्मा छ तर विपद्का अवस्थामा त्यो संयन्त्रमात्र पर्याप्त नहुन सक्छ । 

निश्चय पनि आचारसंहिताको कार्यान्वयन् निकै महत्वपूर्ण हुन्छ । आचारसंहिताको कार्यान्वयनले जहाँ एकातिर मिडियालाई विश्वसनीय र प्रभावकारी बनाउन सहयोग पुर्याउँछ भने अर्कोतिर देश र समाजप्रति जिम्मेबार र उत्तरदायी बन्न पनि प्रेरित गर्दछ । आचारसंहिताको पालन एउटा सञ्चारगृहका लागि जति महत्वपूर्ण हुन्छ सञ्चारकर्मीका लागि पनि त्यति नै महत्वपूर्ण हुन्छ । यसले एकजना सञ्चारकर्मी वा पत्रकार कति व्यवसायिक र आफ्नो पेशाप्रति कति जिम्मेबार छ भन्ने कुराको मापन पनि गर्दछ । 

पछिल्लो समयमा मिडियामा स्व–नियमनको विषय विश्वव्यापी चर्चामा छ । नेपालमा अलि ढिलो गरी वहस प्रारम्भ भएको स्व–नियमनको सन्दर्भले सरोकारवालालाई सोच्न उत्प्रेरित गरेको छ । सायद, अहिलेको भोटेकोशीको बाढी र त्यसपछि सिर्जित अवस्थामा नेपालमा स्व–नियमनको वहस एकपटक पुनः सान्दर्भिक हुन पुगेको छ । नेपालमा यदाकदा स्व–नियमनलाई स्व–नियन्त्रणका रुपमा पनि बुझ्ने गरिएको छ, जो गलत हो । मिडियमा स्व–नियमनको सामान्य अर्थ भनेको मिडिया र मिडियाकर्मीले उत्तरदायी र जिम्मेबार भई आफ्नो काम र भूमिका आफै निर्देशित गर्नु हो । अहिलेको अवस्थामा पत्रकार र मिडियाले हदैसम्मको ‘विवेक’ प्रयोग गरी स्वपरिभाषितरुपमा सामाजिक उत्तरदायित्व निर्वाह गर्नु अपरिहार्य छ । 

प्राकृतिक वा मानव सिर्जित विपद्का बेला नागरिकलाई सही सूचना दिएर ज्यान जोगाउने, उद्धारमा सहयोग पुर्‍याउने र पीडितलाई राहत दिलाउन पहल गर्ने जिम्मेवारी मिडियाको हो । यस्ता घटनामा पत्रकारले समाचार सङ्कलन, सम्पादन र सम्प्रेषण गर्दा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । यस आलेखमा विपद्का बेला पत्रकार र मिडियाले निर्वाह गर्नुुपर्ने भूमिका, अपनाउनुपर्ने सावधानी, सम्प्रेषण गर्नुपर्ने सूचना र सूचना प्रवाह गर्ने तरिकाबारे केही चर्चा गर्ने प्रयत्न गरिएको छ । 

विपद्मा पत्रकारिता : मिडिया र पत्रकारको भूमिका

प्राकृतिक विपद् भन्नाले सामान्यतया बाढी, पहिरो, भूकम्प, वा हिमपहिरो आदि भन्ने बुझिन्छ । यस्ता विपद् पूर्वसूचनाबिना वा पूर्वतयारी नपुग्दै आउँछन् । हालै तिब्बततिरबाट आएको बाढीले भोटेकोशी, त्रिशूली र नारायणी नदीमार्फत विकराल अवस्थामात्र निम्त्याएन बरु यसले नेपाल भविष्यमा पनि विपद्को उच्च जोखिममा रहेको पुष्टि गरेको छ । यस्तो संवेदनशील अवस्थामा सञ्चारमाध्यम (मिडिया) केवल सूचनाको वाहकमात्र नभएर मानवीय सेवा, नागरिक सुरक्षा र संकट व्यवस्थापनको अभिन्न अंग बन्नुपर्छ । सायद विपदमा पत्रकार र सञ्चारकर्मीको सबैभन्दा महत्वपूर्ण भूमिका यही हो ।  

विपद्का बेला सनसनीपूर्ण समाचार बनाएर पत्रकार र सञ्चार संस्था ‘टीआरपी’ वा भ्यूजका लागि मरिहत्ते गर्नेे होइन ताकि नागरिकको ज्यान जोगाउने र राहत तथा उद्धारलाई प्रभावकारी बनाउने दिशामा केन्द्रित हुनु वाञ्छनीय हुन्छ । विपद्को समयमा सञ्चारमाध्यमले तीन मुख्य चरणमा काम गर्नुपर्छ, पहिलो, विपद्पूर्व, दोस्रो, विपद्को समयमा र तेस्रो विपद्पश्चात ।

विपद् आउनुअघि जल तथा मौसम विज्ञान विभाग वा अन्य सरोकारवालाले संस्थाले उपलब्ध गराएका सूचनालाई पत्रकारले गम्भीरतापूर्वक ग्रहण गरेर सर्वसाधारणले बुझ्ने सरल भाषामा तुरुन्त प्रसार गर्नु आवश्यक हुन्छ । हामीकहाँ विगतमा मेलम्ची नदीमा आएको बाढीबाट जोगाउन स्थानीय रडियोले निर्वाह गरेको सकारात्मक भूमिकालाई उदाहरणका रुपमा लिन सकिन्छ । यसै सन्दर्भमा पत्रकारले सत्य र तथ्यपूर्ण सूचना प्रवाह गरेर आफ्नो भूमिका निर्वाह गनुपर्छ । भनिन्छ, पत्रकारितामा जानकारी सत्य र वस्तुनिष्ठमात्र भएर पुग्दैन, परिपक्व र आवश्यकतामा आधारित पनि हुनुपर्छ । कहिलेकाहीँ सूचना सत्य हुँदाहुँदै पनि त्यसले समाजको तत्कालको आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्दैन र त्यसले नकारात्मक प्रभाव पनि सिर्जना गर्न सक्छ भने त्यस्तो सूचना सम्प्रेषण नगर्नु नै उचित हुन्छ । यस्तै अफवाह, भ्रामक खबर र काल्पनिक तथ्याङ्कलाई रोकेर आधिकारिक र प्रत्यक्षदर्शीका आधारमा सत्य सूचना प्रवाह गर्नेतर्फ सञ्चारकर्म केन्द्रित हुनु आवश्यक छ । 

विपद्पछिको अवस्थामा उद्धार र राहतमा समन्वय गर्न पनि पत्रकारको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । बाढी वा पहिरो प्रभावित क्षेत्रमा अड्किएकाहरुको स्थिति र स्थानबारे उद्धार टोली (सेना, प्रहरी, स्थानीय प्रशासन) लाई खबर पुर्‍याउने र त्यस्ता टोलीबाट आवश्यक जानकारी लिई आमव्यक्तिसमक्ष पुर्याउन पनि मिडियाले पुलको काम गर्नुपर्छ । 

यस्तै सम्बन्धित निकायलाई जवाफदेही बनाउने सन्दर्भमा पनि पत्रकार र मिडियाको निर्णायक भूमिका हुन सक्ने यथार्थलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन । राहत वितरणमा भएको ढिलाइ, विभेद वा भ्रष्टाचारबारे निगरानी गर्ने र पीडितका आवाज सरकारसम्म पुर्‍याएर मिडियाले आफ्नो कर्तव्य निर्वाह गर्नु आवश्यक छ । यसैगरी विपद्को त्रासबीच पनि उद्धारका सफल प्रयास, मानवीय सहायता र एकताका कथाहरू प्रसारण गरी समाजमा धैर्य र आशा जगाउने सन्दर्भमा पनि पत्रकार र मिडियाले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् ।

 पत्रकारले अपनाउनुपर्ने सावधानीहरू

पहिला आफ्नै जीवन : विपद्का समयमा एउटा पत्रकारले आफ्नो दायित्व निर्वाह गर्नु निकै चुनौतीपूर्ण हुन्छ । अनेक समस्यासँग जुध्नुपर्ने हुन्छ । कहिलेकाहीँ त समाचार कि जीवन महत्वपूर्ण ? भन्ने प्रश्नसँग अलमलिनुपर्ने पनि हुनसक्छ । यस्तो अवस्थामा काम गर्ने पत्रकारले निश्चय पनि ‘समाचारभन्दा जीवन महत्वपूर्ण’ भन्ने दर्शनमा आधारित रहेर भूमिका निर्वाह गर्नु उचित हुन्छ । पत्रकारले सबैभन्दा पहिला आफ्नै जीवनका बारेमा सोच्नु जरुरी हुन्छ । एउटा ‘स्कूप’को लोभमा परेर पत्रकारले जीवन गुमाउनु उचित होइन, बरु पत्रकारको जीवन रहे भविष्यमा त्यस्ता अनेकौं स्कूप फेला पर्न सक्छन् भन्ने मान्यता आत्मसात गर्नु आवश्यक छ । 

समाचार संकलनका सन्दर्भमा पत्रकारले जहिल्यै पनि जोखिमपूर्ण स्थानमा जानबाट पन्छिनु उचित हुन्छ । उर्लिरहेको बाढीको किनार, ढल्नै लागेका पुल वा पहिरो झरिरहेको भीरमा गएर रिपोर्टिङ गर्ने वा ‘लाइभ’ गर्ने जोखिम नलिनु उचित हुन्छ । ।

सुरक्षा सामाग्रीको प्रयोगः समाचार संकलनका सन्दर्भमा फिल्डमा जाँदा आफ्नो जीवनरक्षासँग सम्बन्धित विषयमा गम्भीर हुनु अपरिहार्य छ । जीवनरक्षक ज्याकेट, हेल्मेट, बलियो जुत्ता र प्राथमिक उपचार किटजस्ता सामग्रीको जोहो आवश्यक हुन्छ । 

समूहमा काम गर्नेः विशेषतः विपद्का समयमा पत्रकार कहिल्यै पनि एक्लै फिल्डमा जानु उचित हुँदैन । समूहमा काम गर्नु सुरक्षित हुन्छ । आफ्नो अवस्थितिबारे आफ्ना सम्पादक वा सहकर्मीलाई निरन्तर जानकारी गराइराख्नु आवश्यक हुन्छ । 

 मानवीय संवेदना र आचारसंहिता

माथि पनि चर्चा गरियोे, विपद्का समयमा पत्रकार आचारसंहिता र मानवीय संवेदनाको अत्यन्त बढी महत्व हुन्छ । पीडितको गोपनीयता र सम्मानको ख्याल गर्नु निकै जरुरी हुन्छ । क्षतविक्षत शव, रुदै गरेका साना बालबालिका वा अचेत अवस्थाका पीडितको तस्वीर/भिडियो सामग्रीको प्रयोगबारे पत्रकार गम्भीर हुनु आवश्यक हुन्छ । यस्तै कोसँग र कस्तो अन्तर्वार्ता लिने ? के कुरा गर्ने ? किन र कसरी कुरा गर्ने ? के सोध्ने भन्ने सन्दर्भमा पत्रकार संवेदनशील हुनु जरुरी हुन्छ । भर्खरै आफन्त गुमाएका व्यक्तिलाई ‘तपाईंलाई कस्तो महसुस भइरहेको छ ?’ जस्ता अमानवीय र उद्वेलित बनाउने प्रश्न सोध्नुलाई कुनै पनि हालतमा उचित मान्न सकिँदैन । 

यस्तै पत्रकारले मानवीय संवेदनालाई उच्च महत्व दिँदै भय उत्पन्न गराउनेखाले सामग्री सम्प्रेषण गर्नु हुँदैन । उत्तेजक शब्द (जस्तैः ‘सर्वनाश भयो’, ‘हाहाकार’, ‘खत्तम भयो, वर्वाद भयो’, ‘सबै सिद्धियो’) को प्रयोग नगरी शान्त र सन्तुलित भाषा प्रयोग गर्दा त्यसको सकारात्मक प्रभाव पर्नेतर्फ पत्रकार सचेत हुनु आवश्यक हुन्छ । 

 कस्ता सूचना सम्प्रेषण गर्ने ?

एउटा जिम्मेबार पत्रकारले यो प्रश्नको उत्तर खोजेर आफूलाई निर्देशित गर्नु उचित हुन्छ । स्मरण रहोस, विपदका समयमा कस्ता सूचनाको सम्प्रेषण आवश्यक हुन्छ भन्ने निर्कौल गरेर पत्रकारले समाचार संकलनमा जुट्नुपर्छ । कस्ता सूचना सम्प्रेषण गर्ने भन्ने सन्दर्भमा यहाँ केही विषय प्रस्ताव गर्ने प्रयास गरिएको छ :

१. विपद्को समयमा उपभोक्तालाई मनोरञ्जन वा उत्सुकताभन्दा पनि जीवनोपयोगी सूचना आवश्यक हुन्छ ।

२. आमव्यक्तिलाई तत्काल चाहिने सुरक्षा सूचना जस्तै नदी तटीय क्षेत्रका बासिन्दा कहाँ जाने ? कुन बाटो प्रयोग गर्ने ? कसरी सुरक्षित रहने भन्ने विषय महत्वपूर्ण हुन्छ । 

३. मृत्यु, घाइते, बेपत्ता र भौतिक क्षतिको आधिकारिक र पुष्टि भएको तथ्याङ्कमात्र प्रकाशन/प्रसारण गर्नु उचित हुन्छ । 

४. जिल्ला प्रशासन कार्यालय, रेडक्रस, प्रहरी, एम्बुलेन्स, उद्धार टोली र अन्य सरोकारवाला संस्थाका हेल्पलाइन र सम्पर्क नम्बरहरू प्रसारण/प्रकाशन गर्दा प्रभावित क्षेत्रका वासिन्दालाई निकै मद्दत पुग्न सक्छ । 

५. मौसम र सम्भावित जोखिमको जानकारी नियमितरुपमा गराइरहनु उचित हुन्छ । यसले भविष्यका लागि आवश्यक रणनीति तयार गर्न मद्दत पुग्छ । जस्तै, आगामी २४ देखि ७२ घण्टाको मौसम पूर्वानुमान र बाढीको सम्भावित बहावसम्बन्धी अद्यावधिक जानकारी सम्प्रेषणले ठूलो अर्थ राख्छ । 

६. यस्तै राहत र आश्रयस्थलसम्बन्धी जानकारी सम्प्रेषणले पनि प्रभावित क्षेत्र र व्यक्तिका लागि ठूलो महत्व राख्दछ । 

 सूचना कसरी सम्प्रेषण गर्ने ? 

सूचना सही भएर मात्र पुग्दैन, संकट र विपदका बेला सूचना पुर्‍याउने तरिका पनि उत्तिकै प्रभावकारी हुनुपर्छ । पत्रकारले आफूले सम्प्रेषण गर्ने सन्देशका सन्दर्भमा छोटो र सरल वाक्य तथा प्रष्ट भाषको प्रयोग गर्नुपर्छ । प्राविधिक वा जटिल शब्दावलीको प्रयोगलाई परहेज गर्नुपर्छ ।  

सञ्चारकर्मी र सञ्चारमाध्यमले आफ्ना सामग्री सार्वजनिक गर्नुअघि त्यसको पुष्टि गर्नु जरुरी हुन्छ । विपद्का बेलामा हल्लाका सामग्री धेरै हुन्छन् । अपूष्ट सूचना सामग्रीको बाढी नै हुन्छ । यतिमात्र होइन, सामाजिक सञ्जालमा आएका पुराना वा अन्य देशका भिडियो/तस्वीरलाई अहिलेकै भनेर पनि प्रशारण गर्ने गरिएको पाइन्छ । यस्ता सामग्रीलाई विनापुष्टि कुनै पनि हालतमा ‘स्रोत’ बनाइनु हुँदैन। 

 यस्तै दृश्य र आवाजको प्रयोगका सम्बन्धमा पनि पत्रकार र सञ्चारमाध्यम जिम्मेवार हुनु जरुरी छ । त्रास फैलाउने किसिमका पृष्ठभूमि संगीत वा अत्यधिक डरलाग्दा दृश्यहरू प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन । मल्टिमिडिया र सामाजिक सञ्जालको सही उपयोगका सन्दर्भमा पनि सूचना सम्प्रेषकले जिम्मेवार हुनु जरुरी छ । 

यसैगरी सम्भव भएसम्म प्रभावित क्षेत्रका स्थानीय भाषामा पनि सूचना रूपान्तरण गरी प्रकाशन/प्रसारण गर्नु राम्रो हुन्छ । स्थानीय भाषाका माध्यमले प्रवाहित भएको सन्देश बढीले बुझ्न सक्ने हुँदा त्यस्ता सामग्रीको प्रभावकारिता बढ्छ । 

अन्त्यमा, भोटेकोशी हुँदै त्रिशूली र नारायणी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले हामीलाई प्राकृतिक विपद्को सामना गर्न मिडिया कति तयार हुनुपर्छ भन्ने ठूलो पाठ सिकाएको छ । पत्रकारले संवेदनशीलता, संयमता र सुरक्षालाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ । माथि पनि भनियो, गलत सूचनाले मानिसको ज्यान लिन सक्छ भने सही सूचनाले सयौँको जीवन बचाउन सक्छ । त्यसैले, संकटका बेला प्रत्येक पत्रकारले आफ्नो कलम, क्यामेरा र आवाजलाई समाजको सुरक्षा, उद्धार र पुनस्र्थापनाको माध्यम बनाउनुपर्छ । अहिलेको मुख्य आवश्यकता यही हो ।