आजको समयमा उच्च रक्तचाप अर्थात् “हाइपरटेन्सन” संसारभरि नै एक ठूलो स्वास्थ्य चुनौती बनेको छ। नेपालमा पनि धेरै मानिसहरू उच्च रक्तचापबाट प्रभावित भइरहेका छन्। अझ चिन्ताको कुरा के छ भने धेरै मानिसलाई आफूलाई उच्च रक्तचाप भएको नै थाहा हुँदैन। यसै अवस्थालाई बुझाउन सार्वजनिक स्वास्थ्य क्षेत्रमा एउटा चर्चित अवधारणा प्रयोग गरिन्छ “Rule of Halves” अर्थात् “आधाको नियम”।

यो अवधारणाले देखाउँछ कि केवल औषधि उपलब्ध गराउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, रोग पत्ता लगाउने, उपचार सुरु गर्ने र नियन्त्रणमा राख्ने सम्पूर्ण प्रक्रिया बलियो हुनुपर्छ। यसले नियमित स्वास्थ्य परीक्षण र स्क्रीनिङको महत्वलाई अत्यन्त स्पष्ट बनाउँछ।

के हो “Rule of Halves” ?

“Rule of Halves” अनुसार कुनै समुदायमा उच्च रक्तचाप भएका मानिसहरूलाई हेर्दा अवस्था प्रायः यस्तो देखिन्छः

• उच्च रक्तचाप भएका सबै मानिसमध्ये केवल आधालाई मात्र आफूलाई रक्तचाप भएको थाहा हुन्छ। 
• थाहा भएका मानिसमध्ये केवल आधाले मात्र उपचार गरिरहेका हुन्छन्। 
• उपचार गरिरहेका मानिसमध्ये पनि केवल आधाको रक्तचाप नियन्त्रणमा हुन्छ। 

यसलाई उदाहरणबाट बुझौं।

यदि कुनै समुदायमा १०० जना मानिसलाई उच्च रक्तचाप छ भनेः

• केवल ५० जनालाई मात्र आफूलाई रोग भएको थाहा हुन्छ। 
• ती ५० मध्ये २५ जनाले मात्र नियमित उपचार गर्छन्। 
• ती २५ मध्ये करिब १२–१३ जनाको मात्र रक्तचाप राम्रोसँग नियन्त्रणमा हुन्छ। 

अर्थात् १०० जना बिरामीमध्ये धेरैजसो मानिस या त रोगबारे अनभिज्ञ हुन्छन्, या उपचार गर्दैनन्, वा उपचार गरे पनि सही नियन्त्रणमा पुग्दैनन्।

किन यस्तो अवस्था हुन्छ ?

उच्च रक्तचापलाई “Silent Killer” अर्थात् “चुपचाप मार्ने रोग” भनिन्छ। यसको मुख्य कारण के हो भने धेरैजसो मानिसमा सुरुमा कुनै लक्षण देखिँदैन। मानिसलाई टाउको दुखेन, कमजोरी भएन, शरीर सामान्य छ भने आफू स्वस्थ छु भन्ने लाग्छ। तर भित्रभित्रै रक्तचापले मुटु, मस्तिष्क, मिर्गौला र रक्तनलीमा असर गरिरहेको हुन सक्छ।

धेरै मानिसले स्वास्थ्य परीक्षण नगर्नु, अस्पताल जान ढिलाइ गर्नु, औषधि बीचमै छोड्नु, तनावपूर्ण जीवनशैली, बढी नुनयुक्त खाना, धूम्रपान, रक्सी सेवन, शारीरिक निष्क्रियता जस्ता कारणले अवस्था झन् जटिल हुन्छ।

यसले स्क्रीनिङको महत्व कसरी देखाउँछ ?

“Rule of Halves” ले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ।
यदि मानिसलाई रोग भएको नै थाहा भएन भने उपचार कहिल्यै सुरु हुँदैन।

त्यसैले नियमित रक्तचाप जाँच अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।

उच्च रक्तचापको स्क्रीनिङ भन्नाले नियमित रूपमा रक्तचाप नापेर रोग समयमै पत्ता लगाउनु हो। विशेषगरी ३० वर्षपछि नियमित रक्तचाप जाँच गर्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। परिवारमा उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मुटुरोग वा मोटोपन भएको व्यक्तिले अझ बढी सावधानी अपनाउनुपर्छ।

आजकल गाउँ–सहर दुवैतिर स्वास्थ्य शिविर, स्वास्थ्य चौकी, अस्पताल, फार्मेसी तथा समुदायस्तरमा रक्तचाप जाँच गर्ने सुविधा उपलब्ध छन्। तर धेरै मानिस अझै जाँच गराउन गइरहेका हुँदैनन्। यही कारणले धेरै बिरामी रोग बढिसकेपछि मात्र अस्पताल पुग्छन्।

नियमित रक्तचाप जाँचबाट के फाइदा हुन्छ ?

१. रोग समयमै पत्ता लाग्छ

सुरुमा नै उच्च रक्तचाप पत्ता लागेमा जीवनशैली परिवर्तन गरेर धेरै अवस्थामा औषधिको आवश्यकता कम गर्न सकिन्छ। समयमै पहिचानले भविष्यका गम्भीर समस्या रोक्न मद्दत गर्छ।

२. हृदयघात र पक्षघातको जोखिम घट्छ

अनियन्त्रित रक्तचापले मुटु र मस्तिष्कमा ठूलो असर गर्छ। नियमित जाँच र नियन्त्रणले हृदयघात, स्ट्रोक तथा पक्षघातको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा घटाउँछ।

३. मिर्गौला जोगाउन मद्दत गर्छ

लामो समयसम्म उच्च रक्तचाप रहँदा मिर्गौलामा असर पर्न सक्छ। समयमै नियन्त्रण गरेमा मिर्गौला बिग्रिने सम्भावना कम हुन्छ।

४. उपचार खर्च घट्छ

रोग ढिलो पत्ता लागेपछि ICU, शल्यक्रिया, डायलाइसिस जस्ता महँगा उपचार आवश्यक पर्न सक्छन्। नियमित जाँचले यस्ता ठूलो आर्थिक भार कम गर्न मद्दत गर्छ।

५. स्वस्थ र उत्पादनशील जीवन

रक्तचाप नियन्त्रणमा हुँदा मानिस सक्रिय, ऊर्जावान र काम गर्न सक्षम रहन्छ। यसले परिवार, समाज र देशको उत्पादनशीलता पनि बढाउँछ।

उच्च रक्तचाप नियन्त्रणका लागि के गर्न सकिन्छ ?

नियमित स्क्रीनिङसँगै जीवनशैली परिवर्तन अत्यन्त आवश्यक छ।

• खानामा  नुन कम गर्ने 
• हरियो सागसब्जी र फलफूल बढी खाने 
• नियमित हिँडडुल र व्यायाम गर्ने 
• तौल नियन्त्रणमा राख्ने 
• रक्सी र धूम्रपानबाट टाढा रहने 
• तनाव व्यवस्थापन गर्ने 
• पर्याप्त निद्रा लिने 
• चिकित्सकले दिएको औषधि नियमित खाने 

धेरै मानिसले “रक्तचाप त अहिले ठीक छ” भनेर औषधि आफैं बन्द गर्ने गल्ती गर्छन्। तर उच्च रक्तचाप दीर्घकालीन अवस्था भएकाले नियमित निगरानी अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।

नेपालका लागि मुख्य सन्देश

नेपालमा नसर्ने रोगहरू तीव्र रूपमा बढिरहेका छन्। उच्च रक्तचाप अहिले गाउँदेखि सहरसम्म फैलिएको समस्या बनेको छ। स्वास्थ्य प्रणालीले अब केवल उपचारभन्दा बढी रोग पहिचान र रोकथाम मा ध्यान दिनुपर्छ।

यदि प्रत्येक मानिसले वर्षमा कम्तीमा एकपटक रक्तचाप जाँच गराउने बानी बसाल्यो भने हजारौं हृदयघात, पक्षघात र अकाल मृत्यु रोक्न सकिन्छ।

“Rule of Halves” ले हामीलाई एउटा गम्भीर वास्तविकता सम्झाउँछ।
धेरै मानिस बिरामी छन्, तर आफू बिरामी भएको थाहा छैन।

त्यसैले नियमित रक्तचाप जाँच कुनै सानो काम होइन, यो जीवन बचाउने कदम हो। आफ्नो रक्तचाप जाँचौं, परिवारलाई जाँच गराऔं, र स्वस्थ समाज निर्माणमा योगदान दिऔं।