रोजिरहेका छन्। डिजिटल नोमाडको संस्कृति यसको उदाहरण हो।तर मानिस पूर्ण रूपमा सम्बन्धविहीन भएर बाँच्न सक्दैन।

चाहे मानिस जहाँ गए पनि उसलाई समुदाय, पहिचान, प्रेम र सहकार्य आवश्यक पर्छ। त्यसैले भविष्यको मानव जीवन सम्भवतः पुरानो गाउँ वा परम्परागत संरचनाको पुनरावृत्ति होइन, बरु प्रविधि र मानवीय सम्बन्धबीचको नयाँ सन्तुलन हुनेछ।मानिस प्रकृतिबाट टाढा गए पनि अन्ततः प्रकृति, सम्बन्ध र अर्थपूर्ण जीवनतर्फ फर्कने खोजमा रहनेछ।

विश्वका केही विकसित देशहरूमा घट्दो जन्मदर अहिले गम्भीर सामाजिक चुनौती बनेको छ। जापान, दक्षिण कोरिया र युरोपका केही देशहरूमा वृद्ध जनसंख्या बढ्दै गएको छ र युवा जनसंख्या घटिरहेको छ। यसले अर्थतन्त्र, सामाजिक सुरक्षा र पुस्तान्तरणमा प्रभाव पारिरहेको छ।यसको मूल कारण केवल मानिसले विवाह गर्न नचाहनु मात्र होइन। आर्थिक दबाब, जीवनशैली परिवर्तन, महिलाको शिक्षा र रोजगारीमा वृद्धि, शहरीकरण तथा व्यक्तिगत प्राथमिकतामा आएको परिवर्तन पनि यसका कारण हुन्।

भविष्यको चुनौती भनेको मानिसलाई जबर्जस्ती पुरानो संरचनामा फर्काउनु होइन। बरु परिवार, सम्बन्ध र सन्तान पालनलाई सम्मानजनक, सुरक्षित र सहज बनाउने सामाजिक वातावरण निर्माण गर्नु हो।मानव सभ्यता केवल प्रविधिले होइन, पुस्ताको निरन्तरताले पनि बाँच्छ। त्यसैले भावी समाजले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र सामाजिक निरन्तरताबीच नयाँ सन्तुलन खोज्नुपर्नेछ।

मानव इतिहास केवल पतनको कथा होइन, सुधार र पुनर्निर्माणको कथा पनि हो। युद्ध, महामारी, आर्थिक संकट र सामाजिक परिवर्तनपछि मानिसले नयाँ बाटो खोज्दै आएको छ।प्रकृतिमा पनि सन्तुलनको नियम हुन्छ। जब कुनै प्रवृत्ति अत्यधिक हुन्छ, त्यसको प्रतिक्रिया उत्पन्न हुन्छ। आजको अत्यधिक व्यक्तिवाद, प्रविधि निर्भरता र सामाजिक दूरीले पनि भविष्यमा मानिसलाई पुनः सम्बन्ध, समुदाय र मानवीय मूल्यको महत्व सम्झाउन सक्छ। सायद भविष्यको समाज न पूर्ण परम्परागत हुनेछ, न पूर्ण खुला र व्यक्तिवादी। त्यो एउटा नयाँ मिश्रित सभ्यता हुनेछ, जहाँ विज्ञानसँग संस्कार, स्वतन्त्रतासँग जिम्मेवारी र प्रविधिसँग मानवता जोडिनेछ।मानिसको सबैभन्दा ठूलो शक्ति उसको आत्मसुधार गर्ने क्षमता हो। यही क्षमताले सभ्यतालाई संकटबाट निकाल्दै आएको छ।

आजको प्रश्न ‘मानिस समाप्त हुन्छ कि हुँदैन ?’ भन्दा पनि ‘मानिस कस्तो मानिस बन्छ ?’ भन्ने हो। प्रविधि, खुला समाज र आधुनिक जीवनले मानिसलाई धेरै अवसर दिएका छन्, तर साथसाथै नयाँ चुनौती पनि ल्याएका छन्।यदि मानिसले स्वतन्त्रतालाई जिम्मेवारीसँग, विकासलाई नैतिकतासँग र प्रविधिलाई मानव संवेदनासँग जोड्न सकेन भने समाजमा एक्लोपन, निराशा र सम्बन्ध संकट बढ्न सक्छ। तर यदि मानिसले आफ्नो मूल मानवीय गुण– प्रेम, करुणा, सहकार्य र अनुशासन– पुनः खोज्न सक्यो भने भविष्य अझ राम्रो बन्न सक्छ।मानिस मानिसबाट निराश भएर फिरन्ते बन्न खोजेको होइन; ऊ सम्भवतः यस्तो संसार खोजिरहेको छ जहाँ उसको अस्तित्वको अर्थ होस्। भविष्यको यात्रा जंगलतिर फर्किने होइन, बरु बाहिरी प्रगतिसँगै भित्री मानवताको पुनर्जागरणतर्फ जाने यात्रा हुन सक्छ।सभ्यताको वास्तविक सफलता चन्द्रमामा पुग्नु मात्र होइन, पृथ्वीमा मानिसलाई मानिससँग जोडेर राख्न सक्नु हो। यही चुनौती र यही अवसर आजको मानव जातिको अगाडि छ।