आजभोलि मानिसहरू पहिलेभन्दा धेरै सुविधामा छन्, तर मन भने पहिलेभन्दा धेरै थाकेको देखिन्छ। मोबाइल छ, इन्टरनेट छ, जानकारीको कमी छैन, तर मनको शान्ति हराउँदै गएको अनुभूति धेरैलाई भइरहेको छ। राति ओछ्यानमा सुतेपछि शरीर थाकेर लड्न खोज्छ, तर दिमाग भने अझै दौडिरहेको हुन्छ। “भोलि के होला?”, “मैले त्यतिबेला त्यस्तो किन भनेँ?”, “यदि असफल भएँ भने?”, “अरूले मेरो बारेमा के सोच्लान?”  यस्ता अनगिन्ती सोचहरूले मानिसलाई भित्रभित्रै खाइरहेका छन्। यही अवस्थालाई हामी सामान्य भाषामा “धेरै सोच्ने बानी” वा “ओभरथिंकिङ” भन्न सक्छौं।

धेरै सोच्नु सुरुमा सामान्य लाग्न सक्छ। जिम्मेवारी भएका मानिसले भविष्यको चिन्ता गर्नु, गल्तीबाट सिक्न सोच्नु वा योजना बनाउनु नराम्रो होइन। तर जब सोचाइ नियन्त्रणभन्दा बाहिर जान थाल्छ, एउटै कुरा बारम्बार दिमागमा घुमिरहन्छ, अनि सोचले समाधानभन्दा बढी डर, तनाव र थकान दिन थाल्छ, त्यहीँबाट समस्या सुरु हुन्छ।

नेपालजस्तो समाजमा यो समस्या झन् बढ्दो छ। युवाहरू भविष्यको अनिश्चितताले थिचिएका छन्। पढाइ सकेपछि काम पाइन्छ कि पाइँदैन भन्ने चिन्ता छ। विदेश जाने कि नजाने भन्ने द्विविधा छ। परिवारको अपेक्षा, आर्थिक दबाब, सामाजिक तुलना, सम्बन्धका समस्या।यी सबैले मनलाई निरन्तर दबाबमा राखिरहेका छन्। सामाजिक सञ्जालले यो समस्यालाई अझ बढाएको छ। अरूको सफलताको चम्किलो तस्वीर देखेर धेरैले आफ्नो जीवनलाई असफल ठान्न थालेका छन्। आफूभन्दा अरू राम्रो देखिएपछि मानिस आफ्नो जीवनसँग असन्तुष्ट हुन थाल्छ। अनि सुरु हुन्छ मनभित्रको निरन्तर तुलना र सोचाइको चक्र।

धेरै सोच्ने बानीले मानसिक स्वास्थ्यमा मात्र होइन, शारीरिक स्वास्थ्यमा पनि गम्भीर असर पार्न सक्छ। लगातार तनावमा बस्दा शरीरमा तनावसम्बन्धी हर्मोन बढ्छ। यसले निद्रा बिगार्छ। धेरै मानिस राति ढिलोसम्म सोचिरहँदा राम्रोसँग सुत्न सक्दैनन्। बिहान उठ्दा शरीर भारी, मन थाकेको र काममा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुन्छ। दीर्घकालीन तनावले रक्तचाप बढाउन सक्छ, मुटुको स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ, पाचन प्रणाली बिगार्न सक्छ र शरीरको रोगसँग लड्ने क्षमता पनि कमजोर बनाउन सक्छ।

कतिपय मानिसहरूमा धेरै सोच्ने बानीले चिन्ता रोग, निराशा र आत्मविश्वासको कमीसमेत ल्याउन सक्छ। उनीहरू सानो निर्णय लिन पनि डराउन थाल्छन्। “गलत भयो भने?” भन्ने डरले अवसरहरू गुमाउन सक्छन्। यसले सम्बन्धमा पनि असर गर्छ। धेरै सोच्ने मानिसले अरूको शब्द र व्यवहारलाई धेरै विश्लेषण गर्छन्। सामान्य कुरालाई पनि ठूलो समस्या ठान्न सक्छन्। यसले परिवार, साथीभाइ र दाम्पत्य सम्बन्धमा अनावश्यक दूरी ल्याउन सक्छ।

सबैभन्दा दुखद कुरा के हो भने धेरै मानिसलाई आफू धेरै सोचिरहेको छ भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि त्यसबाट बाहिर निस्कन कठिन हुन्छ। मनलाई बन्द गर्न स्विच हुँदैन। त्यसैले यसलाई “मनको थकान” भनेर बुझ्न आवश्यक छ।

धेरै सोच्ने बानी कम गर्न केही साना तर प्रभावकारी उपायहरू उपयोगी हुन सक्छन्। सबैभन्दा पहिले, आफ्नो सोचलाई पहिचान गर्न सिक्नुपर्छ। “म अहिले समाधान खोज्दै छु कि बेकारमा डराइरहेको छु?” भनेर आफैलाई सोध्ने बानी उपयोगी हुन्छ। हरेक कुरा आफ्नो नियन्त्रणमा हुँदैन भन्ने स्वीकार गर्न सिक्नुपर्छ। भविष्यको सम्पूर्ण उत्तर आज खोज्न खोज्दा मन झन् थाक्छ।

नियमित हिँडडुल, व्यायाम, ध्यान, प्रार्थना, साथीभाइसँग खुलेर कुरा गर्ने बानी, मोबाइल र सामाजिक सञ्जालको समय घटाउने प्रयासले पनि मनलाई हल्का बनाउन मद्दत गर्छ। कहिलेकाहीँ मनभित्रका कुरा कसैलाई सुनाउनु नै ठूलो उपचार बन्न सक्छ। आवश्यक परे मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञको सहयोग लिनु कमजोरी होइन, समझदारी हो।

हामीले एउटा कुरा बुझ्न आवश्यक छ। धेरै सोचेर जीवन सुरक्षित हुँदैन। बरु वर्तमानको खुसी हराउन सक्छ। सोच आवश्यक छ, तर अत्यधिक सोचले मनलाई कैदी बनाउँछ। जीवनमा सबै उत्तर तुरुन्त पाइँदैनन्। केही कुरा समयसँगै स्पष्ट हुन्छन्।

आज धेरै मानिसलाई औषधि भन्दा बढी “मनलाई आराम” चाहिएको छ। शरीरको थकान सुत्दा कम हुन सक्छ, तर मनको थकान बुझाइ, सहारा र सन्तुलित जीवनशैलीले मात्र कम हुन्छ। त्यसैले कहिलेकाहीँ दिमागलाई पनि आराम दिन सिक्नुपर्छ। किनभने निरन्तर सोचिरहनु समाधान होइन, कहिलेकाहीँ समस्या आफैं बन्न सक्छ।